Friday, 20 November 2026

एका कोळीयाने!

माणसाच्या आयुष्यात कधी काय घडेल, काही सांगता येत नाही. कधी कोणाशी मैत्री होईल, तर कधी कोणाशी शत्रुत्व होईल, याचा काही नेम नाही. अशा या प्रेमास अथवा शत्रुत्वास पात्र बनण्याचा हक्क हा काही फक्त माणसांनीच प्राप्त केला आहे, असे काही नाही. उगाचच खिडकीबाहेर कोकलणारा कावळा, कानात गुंजणारा डास किंवा रस्त्यावर रात्रीच्या शांततेत उगाचच भुंकणारं कुत्रं यांनी आपल्या शत्रुत्वाची भूमिका योग्य प्रकारे निभावली आहे. कुठेतरी दूर ओरडणारी कोकीळा, लांब डोंगरांमधील गर्द झाडीतून ऐकू येणारी मोरांची केकावली, गाईचा आर्त हंबरडा, अथवा वाघाची ऐकू आलेली डरकाळी… या सर्वांचे आवाजसुद्धा आपल्या मनात काहीतरी भावना निर्माण करतात. कधी प्रेम असो वा भीती असो अथवा कुतूहल असो, आवाजाबरोबर भावनांचे आगमन आपल्या मनामध्ये होतेच.


असो! फार मोठी प्रस्तावना न देता मी घडलेल्या प्रसंगावर येतो. काही दिवसांपूर्वी मी असाच काही कामासाठी आवरून बाहेर चाललो होतो. बाहेर पडताना मला उगाचच गालावर काहीतरी खाजल्यासारखे वाटत होते. मी गडबडीत असल्याने फारसे लक्ष न देता रुमालाने गाल पुसत बाहेर पडलो. बाहेर मला माझा एक मित्र भेटला आणि त्याने विचारले, “हे काय रे? गालावर कोणीतरी जोरदार थप्पड मारली काय कुणी? गाल तुझा लालबुंद झालाय.” मला तर काहीच कळेना. मी उगाचच आठवायचा प्रयत्न केला. पण कोणी थप्पड मारावी, असा कोणताही प्रताप मला आठवेना. “अरेच्चा! हो का? काही माहिती नाही रे! घरी जाऊन बघतो मी.” एवढे बोलून मी घरी आलो.


घरी आल्यावर बायकोने दरवाजा उघडला. तिने पण सेमच प्रश्न विचारला! मी थेट आरशात जाऊन पाहिले, तर डावा गाल माकडासारखा सुजून लालबुंद झाला होता. तसे फारसे काही दुखत नव्हते, पण थोडी खाज जाणवत होती. त्याच्यावर कैलास जीवनचा लेप लावला आणि वाटले की उद्यापर्यंत सूज कमी होईल. दुसऱ्या दिवशी तर चेहरा अजूनच भयानक झाला. आता सूज कानापर्यंत गेली आणि कानाची पाळीसुद्धा सुजू लागली. गालावर एक आडवा फरकाटा मारल्याप्रमाणे व्रण दिसत होता. त्याठिकाणी हळूहळू जखम दिसू लागली.


आता मात्र मला बऱ्याच वेदना होऊ लागल्या. हे अचानक गालाला काय होऊन बसले, काहीच कळेना. आईने कसला तरी लेप बनवून गालाला चोपडला. त्यातल्या ओलसरपणामुळे थोडावेळ गार वाटले, पण तो सुकू लागल्यावर त्याचे तुकडे माझ्या अंगावर आणि घरभर पडू लागले. किती कचरा करतोयस, या आरोपाखाली मला बायकोकडून स्थानबद्धतेची शिक्षा ठोठावण्यात आली. अजूनही या अनामिक विचित्र आजाराचे रहस्य उलगडले नव्हते. मला माझ्या दाढीच्या ब्लेडची शंका आली. सहज बोलून दाखवली, तरी बायकोने दाढीच्या ब्लेडसह साबणसुद्धा बदलण्याची आज्ञा दिली. माझ्या जेन-झी मुलीने तर, “बाबा, तुम्हाला ना, डस्ट ॲलर्जी असणार किंवा तुमचा परफ्युम बदलून बघा,” असा सल्ला दिला. “अगं, मी काय परफ्युम तोंडावर मारणार आहे का?” असे बोलून तोही पर्याय खोडून काढला आणि मी विचार केला, वास्तविक धुळीतच मी लहानाचा मोठा होऊन आता म्हातारा होत आलो, अशा त्या धुळीची कसली आलीय ॲलर्जी! मी ती शक्यता मनातून पुसून टाकली.



सुजलेल्या गालामुळे मला दाढी करता येईना. बाहेर कोणासमोर जाणेसुद्धा टाळावे लागे. उगाच प्रश्न आणि नंतर शंभर सल्ले. मला एकाने कसले तरी मलम सुचवले. ते आठ दिवस लावले की जखम तर बरी होईलच, पण तुमचा रंग उजळून गोरा होईल, असा त्याने बोनस फायदासुद्धा सांगितला. हा सल्ला देणाऱ्याच्या रंगावर मी टिप्पणी न केलेलीच बरी. बायकोने कसले तरी मलम आणले आणि ते माझ्या गालावर चोपडले. जखमेला काही फरक पडला की नाही, याची मला कल्पना नाही, पण त्याच्या वासाने मला बराच फरक पडला. वासाने डोके गरगरू लागले आणि एका तासात मी गाल धुवून टाकला.


अजूनही गालावरची सूज कमी होण्याची लक्षणे दिसत नव्हती. आता मला थोडी अंगदुखी आणि ग्लानी जाणवू लागली. तशा वेदना असह्य झाल्या असं काही नाही, पण सतत गालाकडे हात जायचा. क्रोसिन घेऊन झोप काढली. सकाळपर्यंत ताप कमी झाला, पण गाल मात्र तसाच! आता तीन दिवस झाले, तरी सुधारणा दिसत नव्हती. मलाही आता जरा काळजी वाटू लागली. उर्वरित आयुष्य असे अर्धमर्कट अवस्थेत काढण्याची माझी तयारी नव्हती. आता जखमांमध्ये पस होऊन तो दुखू लागला होता. कधी जखमांवरील खपल्या निघून रक्त बाहेर येई.


अखेरीस मी आणि बायकोने एका डॉक्टरकडे जायचे ठरवले. मी गाल चोळत त्यांच्यासमोर जाऊन बसलो. त्यांनी निरखून पाहिले आणि सांगितले, “अहो, हा तुम्ही कोळी चिरडलाय.” मला ते वाक्य ऐकून कसंतरीच झालं. असा कसा आणि कधी चिरडला? मला ते तर काहीच माहिती नाही. डॉक्टर बोलले, “नकळत तुम्ही झटकताना तो चिरडला गेला असेल आणि त्याचे विष तुमच्या गालावर पसरले असेल. काही कोळी असे विषारी असतात. तुम्हाला मी पाच दिवसांचा गोळ्यांचा कोर्स देतो. कमी नाही झाले तर परत या माझ्याकडे.”


काहीतरी कारण सापडले, यातच मला आनंद झाला. घरी आल्यावर बायकोने ताबडतोब घरात पेस्ट कंट्रोल करण्याचा निर्णय घेतला. यावेळच्या पेस्ट कंट्रोलच्या भक्ष्यस्थानी झुरळं नव्हती. हा सर्व प्रकार ऐकल्यानंतर मुलीने मला विचारले, “बाबा, तुमच्या हाताच्या तळव्यामधून कोळ्याची जाळी येतात का, बघा.” असा मला Spider-Daddy बनवण्याचा तिने हट्टच धरला. तसे काही होत नाही, हे ऐकून तिचा आणि माझाही जरा हिरमोडच झाला. मी हार न मानता उगाचच भिंतीवर दोन्ही हात ठेवून चढण्याचा प्रयत्न करून पाहिला. पण व्यर्थ!


आजही मला बाहेर कुठे भिंतीवर किंवा झाडांवर एखादा कोळी दिसला तर मी आठवणीने माझा गाल चोळतो. या कोळीनामक शत्रूने माझ्यावर का सूड उगवला आणि तेही स्वतःच्या जीवाची आहुती देऊन? उगाचच मी न पाहिलेल्या कोळ्यामध्ये मला बाजीप्रभू देशपांड्यांइतकाच आदर वाटतो. पण बिचाऱ्यानं अशी कोणती खिंड लढून प्राणाची आहुती दिली, ते काही मला अजूनही समजले नाही. तरीसुद्धा त्याच्या वीरमरणाला माझा सलाम!


कोण कधी आणि कसा तुमचा शत्रू बनून तुमच्याशी सामना करेल, याचा खरंच काही नेम नाही.

Tuesday, 3 November 2026

सोसल तेवढं मीडिया

सोशल मीडिया हा शब्द आपल्या दैनंदिन जीवनातील एक अविभाज्य घटक बनलेला आहे. जेन झी अथवा पिढी झ च्या इन्स्टापासून ते वृद्धांच्या व्हॉट्सॲप पर्यंत प्रत्येक जण कोणाला तरी काहीतरी दाखवत असतो किंवा कोणाकडून तरी काहीतरी पाहत असतो. आजकाल रेस्टॉरंट मध्ये जर मी चुकून फोटो काढण्यापूर्वी एखादा घास खाल्ला, तर माझे संपूर्ण कुटुंब माझ्याकडे मी भयंकर अपराध केल्याप्रमाणे पाहते. मला तर अशा वेळी भीती वाटते की आता मला पडलेली सगळी भांडी घासण्याची शिक्षा तर ठोठावली जाणार नाही ना! कारण त्या फोटोचे उच्च स्थान कुठेतरी इन्स्टावर किंवा व्हॉट्सॲपच्या ग्रुपवर ठरलेले असते.

आजच्या काळात शिक्षण घेण्यासाठी विद्यापीठात जाण्याची गरज उरलेली नाही. हातात स्मार्टफोन आणि व्हॉट्सअॅप असलं की माणूस थेट “व्हॉट्सअॅप विद्यापीठा”चा विद्यार्थी होतो. या विद्यापीठात प्रवेशासाठी कोणतीही पात्रता लागत नाही; उलट जितकं कमी ज्ञान, तितकी पदवी लवकर मिळते! इथे प्रत्येक जण कोणत्या ना कोणत्या विषयाचा तज्ज्ञ असतो. कोणी अर्थव्यवस्थेवर भाष्य करतं, कोणी आंतरराष्ट्रीय राजकारणावर मत मांडतं, तर कोणी आरोग्यविषयक उपाय सांगतं. इथं फक्त आवश्यकता असते ती म्हणजे दुर्दम्य आत्मविश्वास! कोणीही काहीही सांगो, पण व्हॉट्सअॅपवर आलेली माहिती त्यांच्यासाठी अंतिम सत्य असते. कारण ती “विश्वासार्ह स्रोतांमधून” आलेली असते, म्हणजे कोणाच्या तरी काकांच्या मित्राच्या भाच्याच्या बायकोच्या ओळखीच्या माणसाकडून! ज्या व्यक्तीला स्वतःच्या नाकातून वाहणारा शेंबूड थांबवता येत नाही, तो व्हॉट्सअॅपवरून “स्वास्थ्य सुधारण्याची गुरुकिल्ली” सांगत असतो. इथे निव्वळ फॉरवर्ड करूनच लोक तज्ञ गणले जातात. अशा “फॉरवर्ड”वर लगेच विश्वास ठेवायचा आणि ते पुढे पाठवायचे असतात. काही जण तर इतक्या घाईत असतात की त्यांना मेसेज वाचण्याचीही गरज नसते. कधीतरी दुःखद निधनाची बातमी न वाचताच त्यावर आपला अंगठा किंवा टाळ्या नोंदवतात. जेव्हा तुम्ही एखादा मेसेज “हा नक्की पुढे पाठवा” असे लिहिलून दहा ठिकाणी वितरीत कराल, तेव्हाच तुम्ही सच्चे सोशल मीडिया पारंगत झाले आहात, असे समजावे.

काही लोक तर फक्त मेसेज फॉरवर्ड करून थांबत नाहीत, त्यांची अपेक्षा असते की आपला मेसेज सर्वांनी वाचावा आणि ताबडतोब त्याला अंगठा दर्शवून विचारांशी सहमती दाखवावी. आमच्या नात्यातील ग्रुपमध्ये एकदा एका व्यक्तीने तर दोन-तीन वेळा अनुभवले की त्यांच्या मेसेजला कोणी अंगठाच देत नाही. मग त्यांनी रागारागाने ग्रुपच सोडला. त्यांना परत ग्रुपमधे घेण्यासाठी बरेच प्रयत्न करावे लागले होते म्हणे. त्यांचे ग्रुपमध्ये परत झालेले आगमन पाहून मी ताबडतोब अंगठा टाकून माझी प्रतिमा शुद्ध केली.



व्हॉट्सॲप नंतर मानाचे स्थान येते फेसबुक आणि युट्यूब यांचे. फेसबुकवरील प्रत्येक फोटो किंवा पोस्ट पाहून कधी कधी अशी शंका येते की अरे हा, रोज इतक्या पार्ट्या करतोय, ट्रिपला जातोय तर मग कामं करून कमावतो कधी? माझा एक सहकारी आहे, त्याचे दर पंधरा दिवसांनी फोटोसेशन फेबुवर दिसते. तो त्याची पत्नी आणि दोन मुलं यांना फेबुवर पाहून मला तरी कंटाळा आला आहे. तरीपण एक चांगला नागरिक या नात्याने मी ते सर्व नेहमी पाहत असतो आणि अंगठा दर्शवून माझी नोंद नमूद करतो. तो आणि त्याच्या बायकोने केलेली रोमॅंटिक रिल्स पाहून त्यांच्या सुखी संसाराची कल्पना येते. वास्तविक आयुष्यात एकमेकांच्या कितीही जीवावर उठलेले का असेनात? आपल्याला काय त्याचे? चुकून कधी त्याचे फोटो पहायचे राहिले तर तो आवर्जून विचारतो, अरे तुमने मेरे फोटो नही देखे! तुम्हारा लाईक तो बनता है। लाईकसाठी पैसे पडत नाहीत आणि दान केल्याचे पुण्य मिळते (कुठतरी व्हॉट्सॲप वरच वाचले होते).

युट्यूब वर बऱ्याच जणांचा गाढा विश्वास. युट्यूब वरील व्हिडिओ हेच जगातील अंतिम सत्य असल्याचे प्रमाण अनेकांकडे असते. जर मोदी आणि राहूल गांधी गप्पा मारताना किंवा एकत्र नाच करताना दिसले तर त्यांची घनिष्ठ मैत्री झाली असा दृढ विश्वास निर्माण होतो. त्या AI वगैरेचा व्हिडिओशी काही संबंध नसतो. जे तिथं दिसतंय तेवढंच खरं. युट्यूबवर प्रत्येक विषयाचा तज्ज्ञ उपलब्ध असतो. फक्त आपण कोणत्या व्हिडिओवर विश्वास ठेवायचा हा ज्याचा त्याचा  प्रश्न. युट्यूबवरील पाच मिनिटांचा व्हिडिओ पाहिल्यानंतर अनेकांना त्या विषयावर पीएचडी मिळाल्याची भावना निर्माण होते. युट्यूब वरील पाककृतींनी बऱ्याच गृहिणींना सुगरण बनवलंय असा त्यांचा स्वतःबद्दलचा गैरसमज असतो. पण त्यांच्या या प्रयोगामध्ये ग्रोसरीवाल्यांचा धंदा मात्र चांगला चालतो.

सोसायटीच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपची तर अजूनच एक मजा असते. पाणी गेलंय, गाडी चुकीची लावलीय, आमच्या बाल्कनीत कचरा पडला… अशा अनंत कारणांवरून या ग्रुपला महापूर आलेला असतो. ग्रुपवर हमरातुमरी करून भांडणारे चुकून कधी भेटले तर हसून जणू काही घडलंच नाही या अविर्भावात गप्पा मारताना दिसतात. अशा ग्रुपमध्ये काही विद्वान सतत काहीबाही सूचना लिहीत असतात. समाजात कसे वागावे, आपली सोसायटी कशी स्वच्छ आणि सुंदर ठेवावी, देशहितासाठी आणि समाजहितासाठी आपली आद्य कर्तव्ये कोणती आहेत? पाणी, वीज बचतीचे उपाय? सण कसे साजरे करावेत? फटाके कसे उडवावेत अथवा उडवू नयेत?… अशा नानाविध विषयांवर या लोकांकडून ज्ञान वाटपाचे काम चालू असते.  सापडला विषय, की द्या ठोकून! 

“जे जे आपणासी ठावे । ते ते इतरांसी सांगावे ।
शहाणे करून सोडावे । सकळ जन ॥” 

अशी ओळ गुणगुणत हे लोक फिरत असतात. एखादा ज्ञानदानाचा मेसेज टाकून हे लोक जेव्हा कुठे बाहेर दिसतात त्यावेळी त्यांचे चारचौघात सर्वांनी प्रचंड कौतुक करावे अशी त्यांची अपेक्षा असते.

पिढी झ तर केवळ अन्न, वस्त्र, निवारा आणि इन्स्टा यावर जगते. दोन श्वासांच्या मधे उसंत घेऊन यांचे फोटोसेशन चालते. रील बनवण्याचे रूटीन त्यांच्या दिनचर्येत ठासून बसवलेले दिसते. खरी गंमत असते जेव्हा तो सगळा कचरा पोस्ट करतात. फोटोवरून तो मुलगा की मुलगी हे आकलन होण्यासाठी बरेच कष्ट पडतात. यांचे चेहरे शक्यतो केसाने किंवा टोपीने अन्यथा फोनमुळे झाकलेलेच असतात. एकच फोटो हा दोन भिन्न व्यक्तींचा असं सहज खपवता येतो. रिलमधील माकडचाळे पाहून माकडे सुद्धा या मराठी शब्दावर आक्षेप घेतील अशी मला वाटणारी भीती.

असो! खरं पाहिलं तर सोशल मीडिया हे एक साधन आहे — संवादासाठी, माहिती देण्यासाठी, संपर्कासाठी. पण आपण त्याच्या इतके आहारी जातो की आपण आपले वास्तविक आयुष्य विसरून तेच आभासी आयुष्य खरे मानू लागतो. माहिती आणि अफवा यांच्यातला फरक ओळखण्याची जबाबदारी मात्र आपलीच असते.

म्हणून कधी कधी एखादा मेसेज पुढे ढकलण्यापूर्वी थोडा विचार करायला काय हरकत आहे? फेबुवरील इतरांचे आभासी जग पाहून जळण्यापेक्षा स्वतःच्या विश्वात रमण्याचे सुख अमुल्य नाही का? इन्स्टाच्या क्षणिक फ्रेम बाहेरचे जग केवढे तरी विशाल नाही का? सोशल मीडियाच्या विश्वाबाहेरील सामान्य ज्ञानाची पदवी आजही मेहनतीनेच मिळते.

Wednesday, 29 July 2026

सोसायटी आणि बरंच काही…

शहरीकरणाच्या लाटेमध्ये टुमदार घर, बंगला इत्यादी संकल्पना आता कालबाह्य होऊ लागल्या आहेत. आजकाल तर स्वप्नात सुद्धा बंगला परवडत नाही. पोर शिकून कमवायला लागलं की त्याचं पहिलं स्वप्न असतं एक छानसा फ्लॅट! मध्यम वर्गीय पोराचं स्वप्न.. इतकंच परवडू शकतं. माझ्या माहितीतल्या समस्त मित्र व नातेवाईकांनी त्यांच्या कुवतीनुसार किमान एखादातरी फ्लॅट घेतलेला आहे. 1BHK असो वा 4BHK असो.. प्रत्येकाला आपापल्या फ्लॅटचे प्रचंड अप्रूप असते. क्षेत्रफळात फरक असला तरी मालकीहक्काच्या भावनेत नसतो. पुलंच्या शत्रूपक्षात सर्वांची टुमदार स्वतंत्र घरं होती. आमच्या पिढीत मात्र प्रत्येकाची ओळख ही विंग आणि फ्लॅट नंबरनेच होते. क्वचितच कोणी सेलिब्रिटी बंगल्यात राहणारा भेटेल.

मध्यमवर्गीय माणसाच्या आयुष्यात दोन गोष्टी अबाधित असतात, पहिला बॅंकेचा हप्ता आणि सोसायटीचा मेंटेनन्स! दोन्हींपासून कोणाचीच सुटका शक्य नाही. तर अशा या फ्लॅट च्या मालकी हक्का बरोबरीने येते ती सोसायटी. पुलंच्या चाळीचीच एक आधुनिक आवृत्ती! इथे बरीच मंडळी माझ्या मताला विरोध दर्शवून आमची चाळच कशी भारी होती याचे गोडवे गाऊ लागतील. पण मी ते मान्य करून पुढे सरकतो. सोसायटी म्हणजे वेगवेगळ्या स्वभावाची साठ-सत्तर कुटुंबं एका इमारतीत सोडून त्यांच्यावर विधात्याने केलेला एक सामाजिक प्रयोग आहे असे म्हणायला हरकत नाही.


माझ्या आयुष्यात मी अनेक सोसायट्यांचे पाणी प्यायले आहे आणि असंख्य शेजाऱ्यांना सख्खे मानले आहे. व्हॉटसॲप बनण्याच्या आधी पासून मी अनेक सोसायट्यांच्या सोशल लाईफ मध्ये सोसेल तसा सहभागी झालो आहे. AGM च्या घमासान चर्चेपासून ते दिवाळीच्या फराळा पर्यंत, बारशापासून ते अंतिम संस्कारापर्यंत सर्व प्रकारच्या सोहळ्यांचा मी साक्षीदार बनलो आहे. सोसायटी मधील किस्से हे त्याच्या शहरावर ठरत नसतात, तर ते ठरतात तिथं राहणाऱ्या नमुनेदार लोकांमुळे.


सोसायटी बनण्याच्या आधी पासूनच सोसायटीमध्ये गट बनायला सुरू होतात. समविचारी मंडळी एकत्र येऊन स्वतंत्र बैठका घेऊ लागतात. बैठका चहा पासून सुरू होतात आणि खूपच गंभीर चर्चेचे रूपांतर दारूत होऊ शकते. कधीकधी तर असे अनेक गट जन्माला येतात. पण गंमत म्हणजे एकमेकांची एकमेकांना कानोकान खबर नसते. अशाच गटांचे पुढे जाऊन रूपांतर कॉंग्रेस आणि बीजेपी अशा पक्षांत होते. प्रत्येकाचा उद्देश अतिशय स्वच्छ असतो पण त्याना दुसऱ्या पक्षातले लोक हे कामचुकार आणि भ्रष्ट दिसू लागतात. सोसायटीचे बांधकाम आणि सुविधा बिल्डरने पुरवल्या असल्या तरी त्याचे सुंदर घरकुलात रूपांतर करण्याचे उद्दिष्ट या प्रत्येक पक्षासमोर असते.


Society

सोसायटीच्या अस्तित्वाला खरा अर्थ येतो जेव्हा पहिली कमिटी निवडून येऊन कार्यभार स्वीकारते. त्यांच्या खांद्यावर संपूर्ण सोसायटीची जबाबदारी येऊन पडलेली असते. सुरूवातीच्या काळात कमिटीचा प्रत्येक मेंबर इमाने इतबारे कामं चोख पाडू लागतो.. पण कालांतराने त्यांना सोसायटीच्या मिटींग साठी वेळ मिळणे मुश्किल होऊन जाते. महिन्यातल्या एका रविवारी ठरलेल्या मिटींगच्या वेळेतच बऱ्याच जणांच्या घरी पाहुणे येतात, भाजी आणायला जावे लागते किंवा मुलांचा अभ्यास घ्यावा लागतो. सुरूवातीचा ओसंडून वाहणारा उत्साह हा निव्वळ एक ते दोन महिन्यात आटतो. नाखुशी असली तरी मजबुरीने का होईना पण सेक्रेटरी आणि चेअरमन यांची सुटका होऊ शकत नाही. “कीं घेतले व्रत न हें अम्हीं अंधतेने ॥ लब्धप्रकाश-इतिहास-निसर्ग-मानें ॥” या चालीवर त्याना त्यांचा कार्यकाल पार पाडावाच लागतो.


सोसायटीचे सेक्रेटरी आणि चेअरमन या जबाबदाऱ्या भलत्याच विचित्र! “बिनपगारी हमाली” अशी तक्रार करणाऱ्यां सेक्रेटरी बद्दल इतर लोक मात्र “आपल्या बापाची सोसायटी समजतो काय?” अशी सोज्वळ तक्रार करताना दिसतात. वॉचमन झोपला, पाणी गेलंय, कचरा पडलाय, सफाई कामगार आले नाहीत, कोणाकडे चोरी झाली, नो पार्किंग मध्ये कोणीतरी गाडी लावली… करा सेक्रेटरीला फोन! तो बिचारा घरातली कामं सोडून पळतोय सोसायटी सांभाळायला. एवढं होऊनही त्याच्यावर आरोप भ्रष्टाचाराचे, मनमानीपणाचे, निष्क्रियतेचे… असो. 


सोसायटीचा वार्षिक महोत्सव म्हणजे AGM. साधारण पणे लोकसभेच्या निवडणुकांचा उत्साह सर्व सभासदांच्या चेहऱ्यावर दिसत असतो. एक गट इतका निरूत्साही की ठरवून त्यादिवशी बाहेरगावी निघून जातात. काही लोक तर इतके उत्साही की आठवडाभर आधी तयारी सुरू करतात. एका आठवड्यात बरीच मंडळी अर्थतज्ञ, बांधकाम तज्ञ, संविधान तज्ञ, नैतिकतेचे संरक्षक, किंवा अगदीच काही नाही जमले तर human rights चे कार्यकर्ते अशा विषयात प्राविण्य प्राप्त करतात. AGM च्या दिवशी गुण्यागोविंदाने नांदणारी ही सर्व मंडळी एकमेकांच्या जीवावर उठतात. काही सभासद तर निव्वळ याच उद्देशाने आलेले असतात… आज माझा दिवस! या कमिटीच्या चुका दाखवल्याशिवाय माझ्या जन्माचे सार्थक होणार नाही.


असं म्हणतात की प्रेम, युद्ध, राजकारण आणि सोसायटी मध्ये कुटनीतीसाठी कोणतीही सीमा ठरलेली नसते. एखाद्या विषयावर भांडण करू नये असा कोणताही नियम इथे ठरलेला नसतो. कुत्र्यांच्या भुंकण्यापासून ते वरच्या बाल्कनीतून खालच्या मजल्यावर टाकलेल्या कचऱ्यापर्यंत कोणताही विषय विकोपाला जाऊ शकतात. रात्री कोणीतरी फटाके वाजवले, घराच्या दारातली रांगोळी पुसली, त्यांच्या घरातील मांजरी आमचा कचरा विस्कटून गेली.. अशा असंख्य प्रकारचे विषय इथे पुरतात. सोसायटीचा मेंटेनन्स भरणाऱ्या प्रत्येकाचा एक गाढा समज नव्हे दृढ विश्वास असतो की अख्ख्या सोसायटीमध्ये केवळ तो एकटाच प्रामाणिकपणे मेंटेनन्स भरतो आणि संपूर्ण सोसायटीतचा खर्च हा केवळ त्याच्यामुळेच चालतो. बाकीचे सर्व निव्वळ फुकटचा उपभोग घ्यायला बसले आहेत. काही मंडळी तर अशी गेंड्याच्या कातडीची असतात की वर्षानुवर्षे मेंटेनन्स देत नाहीत पण तक्रार करायला सर्वात मोठा आवाज त्यांचाच असतो. अशावेळी पाचपोच नसलेली बरीच मंडळी त्याच्या तक्रारीला बगल देत त्याच्या थकबाकीची चारचौघात वाच्यता करून त्याला खजील करायला धजत नाहीत.


सोसायट्यांना खरा जीवंतपणा आला तो व्हॉटसॲपच्या ग्रुपमुळं! प्रत्येकापर्यंत पटकन पोचण्याचा सरळ साधा आणि सोपा मार्ग! या ग्रुपमुळे आपणाला ती व्यक्ती न पाहताच त्याच्या स्वभावाचे पैलू सहज उलगडून दिसतात. पाण्याच्या तुटवड्याच्या निरर्थक वाद घालणारे लोक दिसतात. गाडी आमच्या लॉटमध्ये का पार्क केली यावर वादळ उठवणारे दिसतात. अंधारात एखादा अनोळखी चेहरा दिसला तर चोर किंवा भूत पाहिल्याचा कांगावा करणारे लोक दिसतात. अनोळखी गाडी दोन दिवस दिसली तर त्याचे फोटो टाकून सर्वाना जागरूक राहण्याचे सत्कार्य करणारे सापडतात. सुप्रभात पासून जीवनविषयक मूलतत्वे, हरवलेल्या छत्री पासून ते अमेरिकेचे आर्थिक धोरण, सोसायटीच्या आवारातील पोरांच्या गोंगाटातील खेळापासून ते फिफा विश्वचषक… कोणत्याही विषयावर इथे सखोल चर्चा होते. प्रत्यक्षात तोंडावरील माशी उठवू न शकणारा या ग्रुपवर मात्र प्रगाढ पंडित बनून “युक्ती सांगेन चार” या थाटात बोलत असतो.


आमचा एक शेजारी आणि त्याचे कुटुंब हे प्रचंड मांजर प्रेमी होते. त्याने एका मांजरीला आणि तिच्या पिल्लावळीला आमच्या मजल्यावरील लिफ्ट लॉबीमध्ये छान उबदार असे घर करून दिले. ते मांजर आणि त्याची पिल्ले आपल्याच बापाची सोसायटी असल्याप्रमाणे वावरू लागले. बऱ्याच प्राणीप्रेमी कुटुंबांनी त्यांना इतके लाडावून ठेवले की ते त्यांचा मजला सोडून खायला न देणाऱ्या घरांच्या दारात मलमूत्र विसर्जन करू लागले. खायला घालणारे आणि खायला न घालणारे असे दोन गट पडले. त्या मार्जार कुटुंबीयांना लिफ्टची सवय झाली. कोणी लिफ्टमध्ये गेले तर मांजरं सुद्धा आत घुसायची. मांजरं फक्त माणसाळतातच असं नाही तर ती लिफ्टाळतात सुद्धा! असं म्हणायला हरकत नाही. एकदा आमच्या मजल्यावर एक उंदीर आला तेव्हा मात्र अख्खे मांजर कुटुंबीय घाबरून लपून बसले होते अशी आख्यायिका आहे.


एकदा आमच्या सोसायटी मध्ये कोणाच्या तरी घरासमोरचे चप्पल चोरीले गेले. गंमत अशी की जोडीपैकी एक होते आणि दुसरे गायब होते. त्याच्या मालकानं अक्षरशः घर नव्हे सोसायटी डोक्यावर घेतली. प्रत्येक घराची बेल वाजवून दुसऱ्या चपलाचा शोध घ्यायला सुरवात केली. त्याने शिल्लक असलेल्या चपलीचा फोटो व्हॉटसॲप ग्रुपवर टाकून “याची जोडीदार चप्पल कोणी पाहिली असेल तर ताबडतोब परत द्यावी.” असा प्रेमळ आग्रह पण केला. आता त्याची ती एकच चप्पल घेऊन कोणाला काय फायदा होणार होता? आमचे दुसरे एक शेजारी त्यावेळी परदेशात होते. त्यानी हा सर्व प्रकार व्हॉटसॲप वर वाचला आणि काळजीपोटी बऱ्याचजणांना फोनकरून चपलाची खबर घेतली. 


खरं सांगू, इतके असूनही सोसायटी लोकांना एक चांगला शेजार देते. लोकांचे संबंध इतके दृढ होतात की ते एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होतात. सख्ख्या भावाच्या आधी धावून येणारे हेच ते शेजारी असतात. कदाचित याच कारणामुळे सख्खे शेजारी असा शब्द बनला असावा. सोसायटीमध्ये खरा उत्साह संचारतो जेव्हा गणपती येतो. सर्व भांडणं, रूसवे फुगवे विसरून मंडळी एकत्र येतात. भरभरून वर्गणी देतात. अगदी घरच्या गणपती प्रमाणे सोसायटीच्या गणपतीची मनोभावे पूजा करतात. गुणप्रदर्शनाच्या कार्यक्रमात सोसायटीतील तरूण तरूणी एकमेकांच्या ओळखी घनिष्ठ करतात. त्यातूनच कुठेतरी नवीन सोसायटी जन्माला येत असते.


सोसायटीत भांडणं होतात. आवाज चढतात. व्हॉट्सॲपवर वाद होतात. AGM मध्ये आरोप होतात. तरी एखाद्या घरात रात्री अचानक अडचण आली की बेल सर्वात आधी शेजाऱ्याच्याच दाराची वाजते. तेव्हा कळतं, सोसायटी ही फक्त सिमेंटची इमारत नसते; ती कुंपणात राहणाऱ्या माणसांची असते.


Sunday, 28 June 2026

भूत : एक शोधगाथा

प्रत्येकाच्या मनात भूत या कल्पनेबद्दल अनामिक भीती आणि कुतूहल लपलेलं असतं. लहानांपासून थोरांपर्यंत कोणीसुद्धा याला अपवाद नाही. जगभरातील सर्व संस्कृतींमध्ये नक्की सापडणारी गोष्ट म्हणजे “भूत”. नुसत्या शब्दोच्चारानेच मनात कुठेतरी भीतीची लाट उत्पन्न होते. आपल्या पूर्वजांनी घाबरून “भीती” हा शब्द उच्चारताना तो “भूत” असा उमटला आणि “भूत” हा शब्द तयार झाला, असा एक न सापडलेला शोध. लाखो पुस्तकं, कथा या भुतांवर लिहिल्या गेल्या आहेत. कदाचित देवापेक्षा मोठा वाचकवर्ग या भुतांचा असावा. या भुतांनी कित्येक नट, संगीतकार, गायक यांना, चित्रपटांपासून टीव्ही सिरीयल्सपर्यंत सर्व प्रकारातील कलाकारांना पोटं भरायला भरपूर खाद्य पुरवलं आहे.

सर्वमान्य मराठी संकल्पनेनुसार भूतं ही पांढऱ्या रंगाची असतात. हीच भूतं जिवंत माणसं असताना घडोघडी रंग बदलतात, अशी जरी तुमची तक्रार असली तरी भूतात परिवर्तन झाल्यावर बिचाऱ्यांना फक्त एकाच रंगावर समाधान मानावं लागतं. त्यांना पांढऱ्या रंगाचं कापड कोण पुरवतं याचा शोध चालू आहे. ही भूतं चालण्यापेक्षा हवेत तरंगत जाणं पसंत करतात. या भुतांना गुरुत्वाकर्षणाचा त्रास कसा काय होत नाही, कोण जाणे? न्यूटनचं भूत तरंगतं का चालतं? … एक सहज शंका. हाही शोध चालू आहे.



किरकोळ हातचलाखीयुक्त जादूचे खेळ यांना चांगले अवगत असतात. प्रत्येक भुताची काहीतरी अतृप्त इच्छा असायलाच हवी, असा हिंदू संस्कृतीत आग्रह आहे. तरीपण मला अशी बरीच भूतं ज्ञात आहेत, जी बिनकामाची, रिकामटेकडी उगाचच पिंपळाच्या झाडावर किंवा विहिरीत निवांत लटकत पडलेली असतात. काही भूतं बरीच निरर्थक कामं करीत असतात. उगाच मोकळी खुर्ची हलवायची, रिकाम्या झोपाळ्याला झोका द्यायचा, किचनमधली भांडी पाडायची, दरवाज्याला कडी लावत जायचं किंवा सगळे झोपले की हातात मेणबत्ती घेऊन फिरायचं… उद्दिष्टहीन जगणं… नाही, मरणं!


अजून एक महत्त्वाचा शोध… एकदा का तुमचं माणूसातून भूतात रूपांतर झालं की तुमचा आवाज बदलतो. तुमचा घसा कायमचा बसतो आणि साधंसोपं बोलणंसुद्धा कठीण होऊ शकतं. गायकांच्या भुतांचा आवाज कसा असेल, हा फालतू प्रश्न उपस्थित करू नये. तर त्यांच्या आवाजाला घाबरून न जाता, तो केवळ भुतांचा नाईलाज समजून सहानुभूती व्यक्त करावी, अशी सुज्ञ वाचकांना विनंती. गंमत म्हणजे काही कलाप्रेमी भूतं सुमधुर आवाजात गाणं गात हिंडत असतात. अशी भूतं बोलताना मात्र त्यांचा घसा बसलाय, हे लक्षात येतं. हा असाच एक शोध!


कोणी तरी शीतं समोर टाकून भूतं बोलवण्याचा प्रयोग यशस्वी करून दाखवलाय म्हणे; पण ती शीतं त्या भुतांनी खाल्ल्याचा पुरावा अजून सापडलेला नाही. काही मंडळींनी रक्त पिणारी भूतं असं काही वर्णन करून ठेवलंय. कदाचित पाण्याचं दुर्भिक्ष्य! महापालिकेचे पाणी त्यांना मिळत नसावे. बंर मग शिल्लक राहिलेल्या शरीराचं ही भूतं काय करतात, याचा अजून उलगडा झालेला नाही. संशोधन चालू आहे.


जाऊ दे! भुतांवर फार विज्ञान खर्च नको करायला. लहानपणी शाळेत भौतिकशास्त्र हा विषय भुतासारखाच भीती दाखवत दरवर्षी मानगुटीवर बसलेला असायचा. याच कारणावरून या विषयाचं नाव भौतिक पडलं असावं… एक न सापडलेला शोध!


या भुतांचं आवडतं पार्किंगचं ठिकाण म्हणजे वडाचा अथवा पिंपळाचा डेरेदार वृक्ष. गावाबाहेरील थंड वाऱ्यानं त्यांना मुळीच थंडी वाजत नाही. कदाचित यांचं शरीर पातळ पापुद्र्यासारखं असल्यामुळे वाऱ्यानं झाडपाल्यासोबत आपणसुद्धा उडून जाऊ, अशी यांना भीती असावी. याच कारणासाठी ते स्वतःला झाडावर लटकवून घेतात. आला वाऱ्याचा झोत की घ्यायचा एखादा झोका; आणि झाड सोडायचं नाही. आंबा, पेरू, चिक्कू अशा इतर वृक्षांवर यांची उपस्थिती अत्यल्प आढळते… एक सर्वेक्षण!


ही भूतं कधी घड्याळ वापरत नाहीत, तरीपण वेळेच्या बाबतीत अतिशय कडक! रात्रीचे बारा वाजले की यांची रात्रपाळी सुरू होते. दिवसभर उन्हाची कामं करायला त्यांना नकोसं वाटत असावं. पण रात्री बारा वाजले की लगेच कामाला लागतात. कर्तव्य म्हणजे कर्तव्य! कमकुवत दिसणाऱ्या भुतांच्या अंगात शक्ती येते ती अमावस्येला. याचा अर्थ ही भूतं चंद्रावरसुद्धा नजर ठेवून असतात. जसजसा चंद्र छोटा होऊन प्रकाश कमी होत जाईल, तसतशी यांची शक्ती वाढत जाते आणि चंद्र मोठा होऊ लागला की यांची शक्ती घटत जाते. चंद्रप्रकाशामुळे भरती येते आणि अमावस्येला ओहोटी येते, हे शिकलो होतो. पण भुतांचं हे उलटं तंत्र जरा शोधमोहीमेच्या बाहेरचं आहे.


या भुतांच्या कुवतीनुसार त्यांची विभागणी विविध प्रकारांमध्ये केलेली असते. त्यांच्या विभागणीनुसार त्यांना कामं वाटून दिलेली असतात. प्रत्येकानं आपापली भूमिका पार पाडली की झालं. गाणी म्हणणे, वाटसरूंना भीती दाखवणे अशा किरकोळ जबाबदाऱ्या पार पाडताना दिसतात. संपूर्ण भूतव्यवस्था याच तत्त्वावर अविरत चालू असते. त्यामध्ये कधी गडबड, गोंधळ, भांडणं, जातीयवाद, मूकमोर्चे असे प्रसंग दिसून येत नाहीत. हा एक महत्त्वाचा शोध!


एक प्रसिद्ध पावलेला स्त्रीलिंगी भुतांचा प्रकार म्हणजे “हडळ”. भुतांचीच एक बहीण म्हणा हवं तर! ही हडळ काहीशी विद्रूप दिसते. शिवाय तिचा अवतारसुद्धा अजागळ आणि विचित्र असणं अपेक्षित असतं. स्त्री असूनसुद्धा त्यांच्या शक्ती मध्ये तसूभरही कमतरता आढळणार नाही. आवर्जून नोंद करण्याची गोष्ट म्हणजे स्त्रीयांना समान हक्काचा कायदा भूतसंस्कृतीत सापडतो. हा एक उल्लेखनीय शोध! या हडळ जमातीचा पुल्लिंगी प्रकार म्हणजे पिशाच्च! हे लोक तसे घाबरट! कुणाच्या अध्यात ना मध्यात! कुठंतरी गावाबाहेर लांब यांचं वास्तव्य! चुकून एखादा माणूस त्यांच्या वस्तीत गेला, तरच ही पिशाच्च त्यांच्याशी नातं जोडतात. एका शोधकर्त्याचा अनुभव!


हडळीची मानवी स्त्री साथीदार म्हणजे चेटकीण. समस्त चेटकीणी या म्हाताऱ्या, लांब टोकदार नाकाच्या आणि कुबड असलेल्या असणं आवश्यक असतं. तरुण अथवा जेन झी लोकांना या व्यवसायात प्रवेश बंदी आहे. या महिला वर्गाकडे माणसाचं पोपटात आणि पोपटाचं माणसात असे परिवर्तन करण्याची कला अवगत असते. महत्त्वाचं म्हणजे या चेटकीणीचं घर अतिशय गलिच्छ व किळसवाणं असतं. तिच्याकडे स्वच्छतेसाठी झाडू नसतो, अशातला भाग नाही. पण त्या झाडूचा वाहन म्हणून उपयोग केला जातो. या कारणानं घरातली स्वच्छता होऊ शकत नाही. कृपया अशी एखादी चेटकीण आपणास भेटल्यास तुमचे पोपटात रूपांतर होण्याआधी तिला एखादा फिलिप्सचा व्हॅक्यूम क्लिनर भेट द्यावा, ही विनंती.


चीनच्या भुतांची एक वेगळीच गंमत. ही भूतं बेडकासारख्या उड्या मारत चालतात. ही भूतं भारतीय भूतांसारखी प्रगत नसल्यामुळे तरंगत प्रवास करीत नाहीत. यांना तांदूळ आणि मांजर यांची भीती वाटते. बाकी वाघ समोर आला, तरी घाबरणार नाहीत. आणि महत्त्वाचं म्हणजे ही भूतंसुद्धा चिनी लोकांसारखीच दिसतात.

पाश्चिमात्य भुतांचेही बरेच प्रकार. त्यांचा आवडता रंग काळा. काही प्रसिद्ध पावलेले प्रकार म्हणजे झॉम्बी, हॅलोविन, ड्रॅक्युला इत्यादी. या सर्व प्रकारांतील भूतांना माणसाला पकडून त्याच्या मानेवर दोन दात रुतवायला फार आवडते. या भुतांचा आवडता प्राणी म्हणजे लांडगा. चंद्राला पाठीमागे धरून उर्ध्व बांग दिली की या सर्व भुतांची शक्ती जागृत होते. हा एक पाश्चिमात्य शोध!


झॉम्बी प्रकारातील भुतांची गोष्ट थोडी वेगळी. या भुतांना डोक्याचा भाग जरा कमीच म्हणायला हरकत नाही. सतत गुरगुरत फिरत असतात आणि माणूस तावडीत सापडला की त्याच्या मानेचा मुका घेतात. माणसाशी उगाचच झोंबाझोंबी करतात म्हणून त्यांचं नाव झॉम्बी पडलं असावं, असा एक न पडताळलेला शोध!


सर्व भूतांच्या प्रकारांत एका गोष्टीचं साधर्म्य आढळते. प्रत्येकजण कशाला ना कशाला तरी घाबरतो. पाश्चिमात्य भुतांना क्रॉसची भीती वाटते, तर भारतीय भुतांना हनुमान चालीसेची. आपला उपाय किती सोपा आहे! हनुमान चालीसा पाठ केली की झालं! उगाच तो क्रॉस सांभाळत बसायला लागत नाही.


इतक्या संशोधनानंतरही खरीखुरी भूतं सापडलेली नाहीत; पण माणसाच्या मनातील भीती मात्र सहज सापडू शकते. एकदा भॉऽऽऽक! करून ने तपासून पहा.


वास्तविक पाहता द्वेष, मत्सर, ईर्ष्या, क्रोध, हाव हीच खरी भूतं आहेत. त्यांच्यापासून सुटका जी व्यक्ती करू शकेल, तिला कोणतीच आणि कधीच भीती स्पर्श करू शकणार नाही.

Wednesday, 24 June 2026

नाभिका रे

सामान्यतः केस वाढल्याची जाणीव इतरांना प्रथम आणि स्वतःला शेवटी होते. बायको, मुलं किंवा मित्र जेव्हा यावर भाष्य करतात तेव्हा आपल्याला नाभिकाची आठवण होते. प्रत्येक पुरुषाच्या आयुष्यातील सर्वात कंटाळवाण्या दोन घटना, त्या म्हणजे दाढी आणि केशकर्तन! या घटना पुढं ढकलता येतात पण टाळता येत नाहीत.

आठवड्यातून दोन-तीन वेळा धारदार खोरे चेहऱ्यावरून क्रूरपणे फिरवावे लागतेच आणि महिन्यातून एकदा तरी न्हाव्यासमोर मान तुकवावी लागतेच. काही नशीबवान पुरुषांना देवाने टकलाचे वरदान दिल्यामुळे त्यांचा हा त्रास वाचतो. तरीपण साधारण चाळीशीला पोहोचेपर्यंत सलूनचे उंबरठे झिजवावे लागतातच. आमच्या खानदानात कोणीच टकले नसल्यामुळे माझ्या कपाळी नाभिक समुदायाचे जन्मजन्मांतरीचे नाते टिकून आहे.

केस कापणे हा पुरुषाच्या डोक्यावर करण्यात येणारा एक सामाजिक संस्कार आहे. तुम्ही अनेक गोष्टी त्याग करू शकता पण केशकर्तन पूर्णतः टाळू शकत नाही. केस वाढल्याची वर्दी सर्वप्रथम बायकोला लागते आणि मग एक हक्काची आरामाची रविवार सकाळ सलून व्यवसायाला प्रदान करावी लागते. अशावेळी मात्र टक्कल न पडल्याची खंत आवर्जून वाटते. लहानपणी केस वाढवण्याची इच्छा उराशी बाळगणाऱ्या पुरुषांना चाळीशीनंतर जे काही उरले आहेत तेवढे तरी टिकावेत एवढीच माफक अपेक्षा राहते.

सलूनमध्ये शक्यतो रविवारी किंवा सुट्टीच्या दिवशीच भेट देणारा मी! तिथली तोबा गर्दी पाहून मला वाटते की भारताच्या लोकसंख्या वाढीपेक्षा केशवाढीचा प्रश्न अधिक ज्वलंत आहे. आजकाल सलून एअरकंडिशन्ड असतात. पण तिथं बसायला जागा मिळेलच याची खात्री नसते. मुकाट्याने दुकानाच्या बाहेर टाकलेल्या बाकड्यावर बुड जमवावे लागते. मुख्य नाभिकाला किती वेळ लागेल असं विचारले तर एकच उत्तर, “साहेब, हे दोन झाले की लगेच तुम्हाला घेतो.” त्या दोनमध्ये प्रत्येकी दाढी, कटिंग, हेड मसाज, फेशियल, हेअरडाय असे सर्व सोपस्कार दडलेले असतात. प्रत्येकी सुमारे तासभर या न्यायाने दोन तास वाट बघणे क्रमप्राप्त असते. फाजीलपणे “मी नंतर येतो” असा शहाणपणा केला तर परत आल्यावर तुमचा नंबर पुन्हा एकदा शून्यापासून चालू होतो. “साहेब, काय करायचं, ही सगळी कधीची वाट बघत इथंच बसलीत.” अशी समजूत काढली जाते. त्यामुळे मी तिथेच ताटकळत वाट पाहणे पसंत करतो.


आपल्यासारखी बरीच मंडळी वाट पाहणाऱ्यांमध्ये सामील असतात. काही मंडळी समोर टाकलेली मासिकं चाळत असतात, काही समोर लावलेल्या टीव्हीवरील टुकार चित्रपट पाहण्यात मग्न असतात तर काही मंडळी फोनवरील रील्स बघत गालातल्या गालात हसत असतात. याहून वेगळी अजून एक कॅटेगरी असते. ते लोक सुसाट आत घुसतात, नाभिकाचा कंगवा किंवा पाण्याचा फवारा केसांवर मारतात. कामात व्यस्त असलेल्या नाभिकाबरोबर मित्रत्वाच्या गप्पा मारतात. हक्कानं त्याच्या पाठीवर थाप मारून निघून जातात. जिथे आपण मान खाली घालून बसतो अशा ठिकाणी हे लोक ताठ मानेने वावरतात; यालाच वरपर्यंत ओळख असणे असे म्हणतात.

आपला नंबर लागल्यावर एक स्वर्गीय आनंद होतो. गडबडीने मी नाभिकासमोरील खुर्चीत विराजमान होतो. बसमध्ये चढल्यावर खिडकीशेजारील सीट मिळावी किंवा लग्नात जेवायला पहिल्याच पंगतीत जागा मिळावी, तसा हा आनंद होतो. काही मंडळींचे नक्की कोणत्या नाभिकाकडून केस कापायचे यावरही प्राधान्य ठरलेले असते. त्यासाठी ते अधिक वेळ प्रतीक्षा करायलाही तयार असतात. मी अशा लोकांचे कौतुक करत, माझा नंबर लवकर लागला या आनंदात खुर्चीत विराजमान होतो. ज्याप्रमाणे “वदनि कवळ घेता” या श्लोकाचा तुम्ही काय खाताय याच्याशी काहीही संबंध नसतो, त्याप्रमाणे “केस केवढे कापायचे?” या प्रश्नाचा वास्तविक केवढे केस कापायचे या गणिती मोजमापाशी काहीही संबंध नसतो. ती एक फक्त औपचारिकता असते. तुम्ही काहीही सांगा, तो नाभिक आणि तुमचे नशीब हेच तुमच्या केसांचे भविष्य ठरवतात. राज्याभिषेक सोहळ्यात जसे डोक्यावर किरीट बसवले जाते तसे आपल्या गळ्याभोवती एक सुवासिक वस्त्र गुंडाळले जाते. त्या पवित्र वस्त्राने आजवर अनेक रंगाचे, वयाचे आणि वासाचे केस झेललेले असतात. आपल्या स्वच्छतेच्या संकल्पना अशा केशसंस्कारामध्ये आणायच्या नसतात. आता तुमचे हात, फोन आणि डोकं संपूर्णपणे नाभिकाच्या नियंत्रणात गेलेले असते. अहो! साधी शिंक आली तरी तुम्हाला नाभिकाची परवानगी घ्यावी लागते.

तुमच्या डोक्यावर होणाऱ्या शस्त्रक्रियेबरोबरीने नाभिक तुमच्याशी संवाद सुरू करतो. “कसे आहात? ऑफिस कसे काय? यंदा उन्हाळा फार वाढलाय हो!” आणि त्यानंतर तुम्ही फक्त “हो”, “बरोबर आहे”, “खरंय!” याशिवाय काहीच बोलू शकत नाही. पण नाभिक मात्र समाजकारण, अर्थकारण, आंतरराष्ट्रीय मुद्दे, हवामानशास्त्र या सर्व विषयांवरील प्रगाढ पांडित्य आपल्यासमोर उलगडत जातो. “तुम्हाला कसं काय हो, हे सगळं माहीत?” हा प्रश्न विचारण्याचे माझ्यात तरी धारिष्ट्य नसते. पण जर कोणी तसं विचारलंच तर.. “अहो! ते आपले पाटील साहेब आहेत ना, अहो… ते हो! त्या पलीकडच्या सोसायटीतले… ते आपलेच कश्टंबर!” अशा प्रसंगी ते पाटील एका पतसंस्थेत क्लार्कचे काम करतात हा उलगडा करण्याचे कोणाचेच धाडस नसते.

सोसायट्यांमधील भानगडींपासून दिल्लीतील राजकारणापर्यंत कोणताही विषय घ्या…  हा नाभिक अतिशय आत्मविश्वासाने बोलू शकतो. या नेत्याचा नक्की काय डावपेच आहे आणि त्याने कसा मास्टरस्ट्रोक खेळला, या सर्व आतल्या गोटातील बित्तंबातम्या या नाभिक वर्गाला माहिती असतात. अहो! फक्त राजकारणच नाही तर माझ्या समोर एका सज्जन व्यक्तीला त्वचारोग आणि उपचार, आहारशास्त्र, आरोग्यदायी जीवनशैली अशा अनेक विषयांवर त्याने अधिकारवाणीने सल्ले दिलेले मी पाहिले आहेत.

केस कापून झाल्यावर आपल्याला जो आरसा दाखवून “कसं झालंय?” हा प्रश्न विचारला जातो, तो केवळ एक शिष्टाचार असतो. तुमच्या अभिप्रायावर इथे कोणत्याही कृतीची शक्यता नसते. तुम्हाला आवडो वा न आवडो, जे आहे ते स्वीकारावेच लागते. नाभिकाला दिलेले “छान!” हे उत्तर खोटे बोलणे होऊ शकत नाही. याला आलेल्या परिस्थितीला आनंदाने स्वीकारणे असे म्हणतात.

कटिंग संपल्यावर आपल्यासमोर दोन पर्याय ठेवले जातात. दाढी आणि हेड मसाज. मला हेड मसाज प्रचंड आवडतो. पैसे देऊन डोक्यावर मार खाण्याचा हा जगातील बहुधा एकमेव लोकप्रिय प्रकार असावा. वास्तविक या संपूर्ण संस्कारातील तोच एक माझ्या आवडीचा भाग आहे. एक लयबद्ध आवाज करत डोक्यावर आघात होऊ लागतात. तेव्हा मेंदूमधील सर्व वाहिन्या आणि मज्जातंतू कार्यरत होतात. हा कार्यरत झालेला मेंदू पुढील दहा मिनिटांत पुन्हा निष्क्रिय होत असेल तर कृपया बिचाऱ्या नाभिकाला दोष देणे योग्य नाही. तो तुमच्या मेंदूचाच दोष असू शकतो.

केस कापून आल्यानंतर पहिल्या दोन दिवसांत आपण स्वतःला आरशात खूप वेळा पाहतो. तिसऱ्या दिवसापासून पुन्हा सगळं विसरून जातो. मग आयुष्य पूर्ववत सुरू होते. आणि एक दोन महिन्यांनी कोणीतरी आपल्याला आठवण करून देते.. केस वाढलेत. आता बघवत नाही.

Sunday, 21 June 2026

सहलीस जावे

प्रत्येक कुटुंबाला वर्षातून किमान एकदातरी कुठेतरी लांब फिरायला जावे असे सतत वाटत असते. रोजच्या धकाधकीच्या आयुष्यातून एक विश्रांती हवीशी वाटते. शिवाय काहीतरी नवीन पाहून, अनुभवून पुन्हा एकदा जोमाने कामाला लागू अशी आशा असते. दमलेल्या आयुष्याला एका ट्रिपचा रिचार्ज मारणे हे अतिआवश्यक असते. आमचे कुटुंब यातून सुटलेले नाही. वर्षातून किमान एकदा कुठेतरी भेट देऊन तिथल्या स्थानिक व्यवसायांना वृद्धिंगत करण्याचे हे राष्ट्रीय कर्तव्य आम्ही अनेक वर्षे चोखपणे पार पाडीत आलो आहोत. 

सहलीला जाण्याचे ठरल्यानंतर सर्वप्रथम प्रश्न येतो.. कुठे जायचे? सर्वांची मते घेतली जातात आणि एकमताने बायकोने ठरवलेल्या ठिकाणीच जाण्याचे ठरते. त्यानंतर महत्त्वाचे काम म्हणजे संपूर्ण प्रवासाचे प्लॅनिंग - कोणत्या दिवशी निघायचे ते कुठे राहायचे, काय पाहायचे, शिवाय कुठे काय खरेदी करायची या सर्व गोष्टींचा आराखडा बनवण्याची अवघड जबाबदारी बायकोवर येऊन पडते. मी मात्र फक्त सोपी कामं माझ्याकडे ठेवतो. तिकीटं काढणे, हॉटेलचे बुकिंग करणे आणि शॉपिंग करून झाल्यावर काउंटरवर बिलं भरणे इत्यादी.



बॅगा भरणे हा एक मोठा प्रोजेक्ट असतो. माझ्या मुली आणि बायको यांची एक नेहमीची तक्रार - प्रवासात घालायला कपडेच नाहीत. जे आहेत ते पूर्वीच्या ट्रिपमध्ये घातल्यामुळे ते सगळ्या फोटोत आले आहेत. आता आम्हाला नवीन कपडे घ्यायलाच हवेत. तुमचं काय! तुम्हीतर कित्येक वर्षांपासून सेमच कपडे घालता. आम्हाला नवीन कपडे ताबडतोब घ्यावेच लागतील. अशा युक्तीवादाचे तात्पर्य नवीन कपडे खरेदीमध्ये होते. अशा संवादाला सांसारिक शास्त्रामध्ये नवऱ्याकडून किंवा वडिलांकडून संमती मागणे असे म्हणतात.. असा गैरसमज जनमानसात पसरला आहे. वास्तविक ती केवळ निर्णयाची अधिकृत सूचना असते. अजून एक महत्त्वाचे निरीक्षण - जाताना सहज भरलेली बॅग परत येताना भरूच शकत नाही. त्यामुळे चाणाक्षपणे बायकोने एक दोन फोल्डेबल बॅग्ज बरोबर घेतलेल्याच असतात. त्यामुळे परतीला बॅगांची संख्या वाढलेली असते.


प्रवासाच्या ऐनवेळेपर्यंत सर्व कामे आटपणे चालूच राहते. दूधवाला, पेपरवाला, कामवाली यांना सुट्टी देणे, सर्व आवश्यक वस्तू बॅगेत भरणे अशी सर्व महत्त्वाची कामे शेवटच्या क्षणापर्यंत चालूच राहतात. आठ दहा दिवस बाहेर राहणार असल्याने सर्व झाडांची काळजी कोण घेणार अशी चिंता दूर करण्यासाठी शेजारी धावून येतात.


अखेरीस सर्व तयारी झाली की प्रवासाचा दिवस उगवतो. ऑफिसचे फोन आता आठवडाभर घ्यायचे नाहीत या वचनावर आमचा प्रवास सुरू होतो. घरापासून एअरपोर्टला पोहोचेपर्यंत मला चार फोन आलेले असतात. कितीही छान तयारी केली तरी काहीतरी विसरलेच पाहिजे असा कदाचित योग्य नियोजनाचा भागच असावा. त्यात जर शंकेखोर मुलीने बोर्डिंगच्यावेळी प्रश्न विचारला “आई, गिझर बंद केला होता ना?” तर मात्र संपूर्ण प्रवासात गिझर डोक्यात चालूच राहतो.


बऱ्याचदा इप्सित स्थळी पोचण्यासाठी विमान प्रवासाच्या बरोबरीने टॅक्सीचा प्रवास सुद्धा क्रमप्राप्त असतो. आधीच ठरवलेला टॅक्सी चालक वाट पाहत उभा असतो. आपल्याला तो विमानतळाच्या दारात उभं करून कुठेतरी लांब उभी केलेली टॅक्सी आणायला निघून जातो. तब्बल अर्धा तास ताटकळल्यानंतरच त्याच्या टॅक्सीचे दर्शन घडते.


माझे एक निरीक्षण - भारतात तुम्ही कोणत्याही भागात फिरायला जावा. सर्व टॅक्सीवाले एकसारखेच वागतात. त्यांच्या अशा वर्तनाचा आणि त्यांचे राज्य, भाषा, वर्ण, रंग-रूप यांचा काहीही संबंध नसतो. स्थानिक राजकारणापासून ते तेथील संस्कृतीचा त्यांचा गाढा अभ्यास असतो. या चालकाच्या मते, ते आणि त्यांचे मित्रमंडळी हेच फक्त टॅक्सीची सर्वोत्तम सर्व्हिस देऊ शकतात. बाकी सर्व टॅक्सीवाले हे भुरटे आणि पैसे उकळण्यासाठी धंदा करतात. केवळ तो एकटाच हा व्यवसाय अगदी सचोटीचा करतो, असे त्याचे ठाम मत असते. गाडीमध्ये जर छानशी गाणी लावा अशी विनंती केलीच तर फक्त त्यांच्याच आवडीची गाणी वाजवली जातात. वाटेत जर भूक लागली आणि एखाद्या हॉटेलपाशी थांबण्याची विनंती केली तर फक्त त्यांच्याच आवडीच्या हॉटेलच्या दारीत गाडी थांबवली जाते. तिथं पोचायला अजून दोन तास लागले तरी चालेल. एकंदरीत या चालक वर्गाची मनमानी आणि मर्जी सांभाळतच प्रवास पार पाडावा लागतो.


हॉटेलवर चेक-इन केल्यानंतर सर्वांचा जिव्हाळ्याचा एकच प्रश्न असतो.. वायफायचा पासवर्ड काय आहे? जणू काही त्याशिवाय आपला श्वासच कोंडून जाण्याची दाट शक्यता असते. चुकून माकून एखाद्या हॉटेलवरील वायफाय चालत नसेल तर ते हॉटेल ताबडतोब शून्य रेटिंगमध्ये गणले जाते. रूमवर पोचल्यावर साधारणपणे दोन गट पडतात. एक गट उत्साहात तयार होऊन बाहेर भटकायला सज्ज होतो तर दुसरा गट दमून आता जरा विश्रांती घेतो या मताचा असतो. अर्थातच माझा गट दुसरा आणि बायकोचा पहिला. मुलींना माझ्या गटात सामील व्हायचे असते पण ऐनवेळी आईच्या दबावाखाली त्यांची मतफोडी होते.


जेव्हा घरी असतो तेव्हा आवरून तयार होण्याचा क्रम मी प्रथम, बायको दुसरी आणि मुली शेवटी असा असतो. पण सहलीला गेल्यावर क्रम बदलतो. बायको प्रथम, मी दुसरा आणि मुली शेवटीच. पाच मिनिटांत आवरतो म्हणणाऱ्या माझ्या मुली किमान अर्धा तास लावतात. अजून एक शाश्वत सत्य… हॉटेलमध्ये मिळणारा कॉम्प्लिमेंटरी ब्रेकफास्ट “आत्ता भूक नाही” या सबबीवर कमी करणाऱ्या मुलींना पुढील निव्वळ एका तासात प्रचंड भूक लागते. या अनुभवासाठी त्यांच्या वयाची मर्यादा नाही.


बायकोची आज कोणती ठिकाणे बघायची याची एक चेकलिस्ट तयार असते. त्यात फारशी कोणी ढवळाढवळ केलेली तिला खपत नाही. हे खूप छान आहे, त्याचे युट्युबवर रिव्ह्यू खूप सुंदर आहेत.. या दाखल्यांसमोर आम्ही आमची शस्त्रे टाकून तह पत्करलेला असतो. मुली लहान असताना काही वेळातच कंटाळायच्या आणि रडायच्या, आता पण कंटाळतात आणि परतीचा हट्ट करतात. मी मात्र मुकाट्याने आज्ञेचे पालन करीत चेकलिस्टला न्याय देतो. “आता हे शेवटचे ठिकाण” या नावाखाली आम्ही अजून तीन चार ठिकाणे पाहूनच हॉटेलवर परततो. खरी मजा येते जेव्हा एखादे नवीन ठिकाण यादीत ॲड होते. मुली, ड्रायव्हर आणि मी विरोधात असलो तरी बायकोची बाजू घेऊन मला ड्रायव्हरवर दमदाटी करावी लागते. मुलींवर आईची दमदाटी झाली की ते नवीन ठिकाणसुद्धा आमच्या अजेंडामध्ये ॲड होऊन जाते.


मुली मोठ्या झाल्यापासून त्या आणि त्यांची आई यांची एक स्वतंत्र टोळी बनली आहे. प्रत्येक ठिकाणी आपण ते पहायला आलोय का फक्त फोटो काढायला आलोय अशी शंका येईपर्यंत दीडशे ते दोनशे फोटो काढले जातात. मला बऱ्याच फोटोंमध्ये जबरदस्तीने ओढले जाते आणि कृत्रिम हास्य दाखवत मी पण फोटोंच्या महासागरात वाहवत जातो. तरीसुद्धा मला सतत “बाबा, फोटोत जरा हसा.” अशा सूचना मिळत असतात. हसण्याची अट माझ्या मुलींना नसते. फोटोत काहीतरी चित्रविचित्र चेहरे करून, जीभ बाहेर काढून किंवा अतरंगी पोज घेऊन फोटो काढल्याबद्दल त्यांचे त्यांच्या आईला प्रचंड कौतुक! माझ्या एकाच पोजवर मात्र असंख्य टिकास्त्रे!!


“पुढचा पॉइंट इथंच आहे”.. असं आश्वासन देत टॅक्सीवाला आम्हाला किमान पंचवीस किलोमीटर घेऊन जातो. प्रवासाच्या सुरुवातीच्या तासाभरातच कंटाळलेल्या जीवांना पुढील सात आठ तास तो प्रवास नकोसा वाटतो. प्रत्येक स्थळाला भेट देत असताना माझे लक्ष सर्वांवर असते. उगाच कुणी रेंगाळू नये आणि मागे राहून कोणी चुकू नये इतकीच माफक अपेक्षा. पण म्युझियम असो वा एखादे उद्यान, फोटो काढत टाइमपास करण्याची माझ्या कुटुंबाला प्रचंड हौस! मी मात्र मेंढरं हाकणाऱ्या मेंढपाळासारखा सतत ओरडत राहतो. वेळेचे भान हा केवळ माझा विषय असतो आणि बाकीच्यांनी तो ऑप्शनला टाकलेला असतो. परतीला थोडा जरी उशीर झाला तर ड्रायव्हरच्या माझ्याकडे तक्रारी सुरू होतात आणि त्याला समजावताना माझी मात्र दमछाक होते. अखेरीस जास्तीचे पाचशे रुपये देऊन त्याची उपकारफेड करावी लागते.


सहलीमधील खरेदी हा एक राष्ट्रीय चर्चेचा विषय आहे. मला खरेदीपेक्षा निसर्गसौंदर्य कॅमेऱ्यात व डोळ्यात बंद करायला आवडते. माझ्या कुटुंबाला मात्र कपडे खरेदी किंवा स्थानिक वस्तू खरेदीमध्ये प्रचंड रस. सहलीपूर्वी केलेल्या खरेदीचा या नवीन खरेदीशी तसा तात्त्विकदृष्ट्या कोणताही संबंध नसतो. आणि वस्तूंचे विचाराल तर त्या विकत घेताना जितक्या प्रेमाने न्याहाळल्या जातात, त्याहून कैकपटीने अधिक घृणेने त्यांना काही महिन्यांतच अडगळीतून उचलून फेकताना पाहिले जाते. त्या फोल्डेबल बॅग्ज दुथडी भरून वाहण्यात या वस्तू आणि कपडे यांचा सिंहाचा वाटा असतो.


सर्व स्थळांना योग्य न्याय देत आम्ही ट्रिपच्या अखेरच्या दिवसापर्यंत पोचतो. आठ-दहा दिवस कसे भुर्रकन उडून गेले याची खंत सर्वजण बोलून दाखवतात. मी मात्र माझे लाखभर रुपये कसे भुर्रकन उडून गेले या हिशोबात असतो. एखादे युद्ध जिंकल्याच्या आविर्भावात आम्ही विमानतळावर तीन-चार तास लवकरच पोचतो. तिथल्या लाउंजमध्ये मला एकट्यालाच प्रवेश असल्याने विमानतळावरच टाइमपास करण्याचा निर्णय घेतो. सबवे, बर्गर किंगपासून कन्नू की चाय आणि बेस्ट ऑफ साऊथ यांचे हजार-दोन हजारचे देणे देऊन टाकावे लागते. मागील जन्माचे देणे… अजून काय?


एक विदारक सत्य… वर्षभराच्या धकाधकीचा शिणवटा घालवण्यासाठी सहलीला जाऊन आम्ही इतके दमून येतो की परतल्यावर आम्हाला अजून दोन दिवस सुट्टी काढून घरातच मस्तपैकी विश्रांती घ्यावीशी वाटते. सहलीचा सगळा थकवा, खर्च आणि गोंधळ विसरायला साधारण सहा महिने लागतात. आणि मग पुन्हा एकदा घरात चर्चा सुरू होते… ‘यावेळी कुठे जायचे?’