आपला एक टुमदार बंगला असावा, दारात एक मोटर कार असं छोटसं स्वप्न प्रत्येकाने रंगवलेलं असतं. पण नशिबात काय लिहून ठेवलंय हे कोणालाच माहीत नसतं. शहरीकरणाच्या शर्यतीमध्ये उंच उंच इमारतींमध्ये खुराड्या इतकी जागा मिळवून आयुष्य काढावे लागते. अशा उंच इमारतींचा एक अविभाज्य घटक म्हणजे लिफ्ट!
पूर्वी लिफ्टमधून जाण्याचे एक अप्रूप असायचे. त्याकाळी जाळीचे लोखंडी दरवाजे बंद करण्याचे कर्तव्य पार पाडावे लागत असे. दोन्ही दरवाजे बंद झाल्याशिवाय लिफ्ट जागची हलायची नाही. एखाद्या महाभागाने जर चुकून दरवाजा नीट बंद नाही केला तर लिफ्ट न थकता बंद करण्याचा सल्ला ओरडत राही. दरवाजा आपोआप बंद होण्याचे तंत्रज्ञान त्या काळात का नव्हते याचे कोडे मला आजही पडले आहे. लिफ्टचा दरवाजा बंद करतानाचा त्याचा धडकण्याचा आवाज ऐकल्यानंतरच लिफ्ट जागची हलत असे. बंद दरवाज्यामागील भिंतीचे निरीक्षण करीत आपला प्रवास पार पडत असे. गुटख्याच्या पिचकाऱ्यानी भिंत रंगवणाऱ्या लोकांचे सुप्त गुण दाखवण्याची ती एक हक्काची जागा होती. आता आपोआप बंद होणाऱ्या दरवाज्यांच्या संस्कृतीत त्या कलेची गळचेपी होत आहे असे माझे स्पष्ट मत आहे. त्याकाळी लिफ्ट ही एक अतिशय चिंचोळी आणि अस्वच्छ जागा असायची. घरं एक वेळ मोठाली सापडतील, पण लिफ्ट मात्र तोकडी. चुकून तीन माणसं एकावेळी घुसली तर मुंबईच्या लोकलपेक्षा अधिक दाटीवाटी. बऱ्याचदा तर लिफ्टमधे ठार अंधार असे किंवा रामसे बंधूच्या चित्रपटात शोभेल असा पुकपुकणारा किरकोळ बल्ब! अशा अनेक लिफ्टमधून मी अनेकदा प्रवास करून सुखरूप जीवंत बाहेर पडलो आहे.
हळू हळू काळ बदलला तसा लिफ्टचा चेहरा मोहरा देखील बदलू लागला. रूंद आकार, एकावेळी दहा लोक ऐसपैस उभे राहतील एवढी जागा, आपोआप बंद होणारे दरवाजे, स्वच्छ प्रकाश, मागील भिंतीवर पूर्ण आकाराचा आरसा, मजल्याचा आकडा दाखवणारा डिजिटल डिसप्ले, आणि डोक्यावरील फॅनमुळे खेळती हवा. काही लिफ्टमध्ये तर सुमधुर संगीत सुद्धा ऐकवले जाते. आता तर सामान ने-आण करण्याची एक स्वतंत्र लिफ्टची सोय पण केलेली असते.
आजही मी असे अनेक लोक पाहिले आहेत ज्यांचा एका गोष्टीवर हमखास गोंधळ उडालेला असतो. वरच्या मजल्यावरून खाली जाण्यासाठी लिफ्टला वर (UP) येण्याची आज्ञा द्यावी का खाली जायचे म्हणून DOWN चे बटण दाबावे? या गोंधळात हे लोक इतर लोकांचा वेळ घालवतात. अजून एक हमखास होणारा गोंधळ म्हणजे स्वतःचा मजला येण्याआधीच जर चुकून दरवाजा उघडला तर बाहेर पडून “अरेच्चा!” म्हणत परत लिफ्टमध्ये घुसणे! असं म्हणतात की काही मैत्री या लिफ्ट पुरत्या मर्यादित असतात आणि जर चुकून बाहेर कधी भेटलेच तर एकमेकांना ओळख दाखवतीलच याची खात्री नसते. अशा मैत्री या निव्वळ एका स्मित हास्याच्या किंवा फार तर “गुड मॉर्निंग” पुरत्या बनलेल्या असतात. परदेशात तर म्हणे बऱ्याचदा काहींची हृदयं लिफ्टमध्येच जुळतात आणि… आणि काही नाही!
ऑफिसच्या लिफ्ट तर अजूनही मोठ्या असतात. पंधरा ते वीस लोक मावतील अशा प्रशस्त बनलेल्या असतात. आजकालच्या IT Park मध्ये पंधरा मजली इमारतीत किमान पंचवीस कंपन्या असतात आणि आठ ते दहा हजार नोकरदार असतात. अशा वेळी तर दहा लिफ्ट ची सोय असून सुद्धा त्या कमीच पडतात. कधी कधी तर लिफ्टमध्ये जागा मिळण्यासाठी अर्धा अर्धा तास प्रतीक्षा करावी लागते. अशा लिफ्टमध्ये हमखास घडणारा प्रकार म्हणजे overload message. सर्वजण शेवटी घुसलेल्या व्यक्तीकडे भयंकर नजरेने पाहतात आणि बिच्चाऱ्याला मुकाट्याने बाहेर पडावे लागते.
लिफ्टमध्ये वागण्याच्या अनेक तऱ्हा असतात. काहीजण आत शिरल्याक्षणी खिशातून मोबाईल काढतात आणि उगाच जुने मेसेजेस वाचू लागतात. काहींना आरशात स्वतःलाच निरखण्याची सवय असते. काही महिलांना लिफ्टमधील आरशात बघून मेकअप करायचा असतो. काही लोकांना तर ईप्सित स्थळी पोचण्याची इतकी घाई असते की ते मजल्याचे बटण वारंवार दाबून लिफ्टचा वेग वाढवण्याचा प्रयत्न करतात. कधीकधी कोणी लिफ्टमध्ये आले की त्यांच्या परफ्युमचा सुगंध पसरतो किंवा कोणी आज डब्यात आणलेल्या खमंग भाजीचा सुगंध जिभेवर चव निर्माण करून जातो. माझे एक सहज निरीक्षण… लिफ्टमध्ये घुसता क्षणी सर्वजण अचानक शांत होतात! का ते मला माहीत नाही. जणू तिथं मौनव्रताचा नियमच आहे. कधी जर सोसायटीमधील व्रात्य कार्टे आपल्या बरोबर घुसले तर सर्व मजल्याची बटणं दाबून अगदी संताप आणतात.
सर्व सामान्य लोकांच्या मनात असलेली एक भीती… मी आत असताना लिफ्ट बंद पडली तर! ते ईमर्जन्सी चे बटण ऐनवेळी धोका तर नाही ना देणार? नेमके मोबाईलला आतमध्ये नेटवर्क का येत नाही? मग मी बाहेरच्या लोकांना कळवणार कसा? आणि कोणाला कळवणार? आत पुरेसा श्वास घेता येईल ना? … असे एक ना अनेक प्रश्न मनात घोळत असतात. तरीपण लिफ्टचा वापर हा अनिवार्य आहे. मी स्वतः बऱ्याचदा लिफ्टमध्ये अडकलो आहे. मला अशा सर्व अनुभवांचा गाढा अनुभव आहे. अनेकदा लाईट गेल्यामुळे लिफ्ट बंद पडली पण जनरेटरने मला काही मिनिटांत सहीसलामत जीवंत बाहेर काढला आहे.
लिफ्टमध्ये अडकण्याचा माझा अजून एक मोठा अनुभव आहे. आमच्या सोसायटीमध्ये काही नशीबवान लोकांना तिसऱ्या मजल्यावर पार्किंग दिले आहे. तिथं पर्यंत पोचण्यासाठी कारलिफ्ट देण्यात आली आहे. शून्य ते तीन आणि तीन ते शून्य इतकाच माफक प्रवास या लिफ्टकडून अपेक्षित आहे. आख्खी कार या लिफ्टमध्ये जाते आणि ती अलगद तिसऱ्या मजल्यावर पोचते. काही जागरूक शेजाऱ्यांना या लिफ्टच्या आकारावरून जोरदार आक्षेप आहे. मारूती अल्टो वरून फॉरट्युनर SUV अपग्रेड करता येणार नाही अशी खंत काहींनी व्यक्त करून झाली आहे.
तर… मी असाच एकदा ऑफिसच्या घाईत तिसऱ्या मजल्यावरून माझी गाडी घेऊन खाली येत होतो… आणि लिफ्टचा दरवाजा बंद झाला, थोडी थरथरली अन मग एका जागेवर थबकली. माझ्या गडबडीच्यावेळी लिफ्टच्या कंपनीने मला शांत करण्याची ही नवीन टेक्नॉलॉजी विकसित केली असावी असा माझा समज झाला. मी नक्की तिसऱ्यावर आहे की शून्यावर हे कळायचा काहीच मार्ग नव्हता. डिसप्लेवर काहीतरी अगम्य अक्षरं दिसत होती. मला काय करावे कळेना.
फोनला रेंज नसल्याने त्याचाही काही उपयोग नव्हता. यावेळी मात्र मला ईमर्जन्सी चे बटण चेक करण्याची संधी मिळाली. तेवढाच एक क्षणैक आनंद! गाडीचा हॉर्न आणि लिफ्टचा सायरन वाजवून बिल्डिंगमधील बऱ्याच मंडळींना गोळा केले. दरम्यान लाईट बंद झाले आणि फॅन पण बंद पडला. मला गाडीतून उतरून बाहेर पडणे अशक्य होते. गाडीचा दरवाजा उघडायला जागाच नव्हती. दुसऱ्या बाजूला थोडी जागा दिसली. मी माझी सीट बदलून दुसऱ्या बाजूने बाहेर आलो. यावेळी माणसाला योगासनांची का गरज आहे याचे महत्त्व पटले. ठार अंधारात लिफ्टचा दरवाजा बडवत हाका मारू लागलो.
कोणीतरी मला प्रतिसाद दिला. सोसायटीचा वॉचमन, एक शेजारचे सदगृहस्थ आणि आसपासच्या दोन-चार लोकांनी मिळून अथक प्रयत्न केले… आणि अखेरीस मी माझ्या गाडीसह या भूतलावर अवतरलो. माझा तब्बल पन्नास मिनिटांचा तो कालावधी मला एका महान पर्वासारखा वाटत होता. बाहेर बायको वाट पाहत उभी होती. तिने मी युद्ध जिंकून आल्याप्रमाणे स्वागत केले. इतरांनी न वाजवलेल्या टाळ्यांच्या गजरात मी धुरंधर चालीने बाहेर आलो. लिफ्टच्या कंपनीला लाख शिव्या शाप देण्याचे तात्कालिक कर्तव्य आम्ही पार पाडले. पुढील बरेच दिवस त्या लिफ्टमध्ये जाणे म्हणजे सिंहाच्या गुहेत जाण्यासारखे वाटत होते.
आजकाल जिने हे फक्त आपत्कालीन परिस्थिती आणि फिटनेस फ्रिक लोकांसाठीच बनलेले असतात. सर्वसामान्यांसाठी लिफ्ट आहेच ना! कोणी काहीही म्हणो, उंच वाढणाऱ्या शहराला जमिनीवर आणून ठेवण्यासाठी फक्त लिफ्टचाच मोठा वाटा आहे.
